BİN YILLIK BİR MİRAS
Su Kuklacılığının Ardındaki Bin Yıllık Tarih
Kuzeyin sular altındaki pirinç tarlalarından Saygon'da özel olarak inşa edilmiş bir tiyatroya — múa rối nước'i Ho Chi Minh City'ye taşıyan uzun ve az bilinen yol.
Saigon Su Kuklaları tarihlerini GetYourGuide’da görün ↗Kuzeyin sular altındaki pirinç tarlalarında doğdu
Múa rối nước'in kökeni genellikle yaklaşık bin yıl öncesine, kuzey Vietnam'daki Kızıl Nehir Deltası'na dayandırılır; burada çiftçi toplulukları, hasat sonrası geriye kalan sular altındaki pirinç tarlalarını ve göletleri hazır bir sahne olarak kullanırdı. Günümüze ulaşan en eski referanslardan biri, bugünkü Ha Nam eyaletinde bir tapınakta bulunan 12. yüzyıldan kalma bir taş steldir ve kraliyet doğum günü için sahnelenen bir su kuklası gösterisini anlatır — bu, sanat formunun bir kralı eğlendirecek kadar gelişmiş olduğunun kanıtıdır. Saray himayesinden değil, tarımsal köy yaşamından doğmuştur; en eski repertuvarının tarım, balıkçılık ve şenlik sahnelerine bu denli ağırlık vermesinin bir nedeni de budur.
Kendi numaralarını koruyan köy loncaları
Yüzyıllar boyunca su kuklacılığı, Kızıl Nehir Deltası'ndaki her biri kendi topluluğunu, kendi kuklalarını ve — en önemlisi — kendi sıkı sıkıya korunan mekanizma tekniklerini yöneten ayrı köy loncaları etrafında örgütlenmiştir. Rakip köyler yöntemlerini paylaşmazdı ve bilgi birikimi genellikle aileler içinde ya da bir lonca içindeki katı çizgiler boyunca aktarılırdı; bu da rekabetçi bir kırsal ekonomide ticari sır niteliğindeki bilgileri korurdu. Bu lonca yapısı, kukla tasarımı ve mekanizmasındaki bölgesel farklılıkların hâlâ var olmasının ve Hanoi'nin kuzeyindeki bazı eski köy topluluklarının bugün hâlâ aynı kurucu ailelerin torunları tarafından yönetilmesinin büyük ölçüde nedenidir.
Neredeyse yok oluş, ardından 20. yüzyılda yeniden doğuş
Pek çok kırsal halk sanatı gibi su kuklacılığı da 20. yüzyılın çalkantıları boyunca geriledi; savaş ve ekonomik zorluklar toplulukları köy yaşamından ve geleneklerinden kopardı. Modern yeniden doğuşu genellikle 20. yüzyılın ortalarından itibaren kurulan devlet destekli kukla tiyatrolarına atfedilir; bu tiyatrolar eski köy loncalarında eğitilmiş sanatçıları bünyesine kattı, eğitim programlarını resmileştirdi ve sanat formunu hem yurt içinde hem de uluslararası alanda turnelere çıkarmaya başladı. Bu çaba, su kuklacılığını dağınık bir kırsal uygulamadan bugün gezginlerin karşılaştığı tiyatro deneyimine dönüştüren şeydir — profesyonelce sahnelenen, ama hâlâ köy loncalarının yüzyıllar önce geliştirdiği teknikler üzerine inşa edilen.
Hanoi'nin ana bölgesinden Ho Chi Minh City'ye
Su kuklacılığının kökleri özellikle Hanoi çevresindeki Kızıl Nehir Deltası'nda olduğundan, güney Vietnam'a yayılması görece yakın bir döneme ait bir hikâyedir — sanat formu orada bağımsız olarak gelişmek yerine eğitimli sanatçılar ve sahnelenen prodüksiyonlarla güneye yolculuk etmiştir. Ho Chi Minh City'nin kendi su kuklası mekânı Golden Dragon, bu güneye yayılışı temsil eder: kuzey geleneğini güneyli bir seyirciye taşıyan özel bir tiyatro; seyircilerin büyük kısmı, sanatı yüzyıllar önce yaratan pirinç çiftçisi topluluklardan ziyade yerli ve uluslararası gezginlerden oluşur. Baştan bilmeye değer: bağımsız bir güney sanat formunu değil, başka bir yere taşınmış bir geleneği izliyorsunuz — bu bağlam gösteriye bir şey katmaz değil, aksine zenginlik katar.
Yaşayan bir gelenek, müze parçası değil
Su kuklacılığını bir yeniden canlandırmadan farklı kılan şey, hâlâ aktif olarak icra edilmesi, öğretilmesi ve uyarlanmasıdır — kuklacılar su altı çubuk tekniğinde ustalaşmak için yıllar harcıyor, kuklalar hâlâ incir ağacından elle oyuluyor ve topluluklar eski kırsal yaşam sahnelerinin yanı sıra kısa yeni sahneler geliştirmeye devam ediyor. Vietnam da son on yıllarda uluslararası turneler ve miras savunuculuğu yoluyla bu sanat formunu daha geniş bir tanınırlığa taşıdı; onu sergilenecek tarihsel bir merak unsuru değil, aktif olarak korunmaya değer yaşayan bir sahne sanatı olarak ele aldı. Bugün Ho Chi Minh City'de bir gösteri izlemek, kuşaktan kuşağa yaklaşık bin yıldır sürekli yeniden işlenen bir geleneğin güncel aşamasını izlemek anlamına geliyor.
Then and now
Bin yıl boyunca neyin değiştiğini ve neyin değişmediğini tam olarak bilmekte fayda var, çünkü bir tiyatro gösterisinin orijinalin sulandırılmış bir versiyonu olduğunu varsaymak kolaydır. Mekân, seyirci ve ekonomik dinamikler tamamen değişti — festival sezonunda köyün ücretsiz izlediği su basmış bir pirinç tarlasının yerini ücretli oturma düzeni olan kapalı bir havuz aldı. Ancak bu sanat formunu o yapan temel mekanizmalar — perde arkasında suda gizlenen kuklacılar, su altında işi yapan çubuklar ve makaralar, kayıt yerine canlı bir halk orkestrası — lonca döneminden bu yana neredeyse hiç değişmeden devam ediyor. Aşağıdaki tablo ikisini yan yana koyarak hem sürekliliği hem de gerçek farkları netleştiriyor.
Köy su kuklacılığı ile günümüz tiyatro gösterileri
| Traditional village performances | Theatre performances today | |
|---|---|---|
| Stage | Su basmış bir pirinç tarlası veya köy göleti | Özel olarak inşa edilmiş kapalı bir havuz |
| Performers | Köy lonca üyeleri, çoğu zaman ücretsiz | Trained professional puppeteers |
| Audience | Festivallere bağlı yerel köy halkı | Yerli ve uluslararası ziyaretçiler |